Gaastdorp

Inleiding

Het landschap in Gaasterland is voor Friese begrippen vrij uniek. In de voorlaatste ijstijd hebben gletsjers hier het land omhoog gedrukt. Gaasterland ligt daarom relatief hoog, zeker in vergelijking met het aangrenzende Lege Midden. Het woord ‘gaast’ verwijst dan ook naar hooggelegen zandgronden. Tijdens de laatste ijstijd is over de gestuwde gronden een deken van dekzand afgezet.

Door dit aanwezige reliëf hebben de dorpen in Gaasterland een ander karakter dan elders in provincie. Toch zijn soms enige gelijkenissen te bespeuren met de esdorpen. Wel is het zo dat gaastdorpen verre van een eenvormige dorpsstructuur hebben. De gemene deler is dat alle gaastdorpen van origine op zand zijn gesticht.

Verschillende gaastdorpen

De gaastdorpen zijn in de middeleeuwen ontstaan. Op de flanken van de Gaasterlandse zandruggen kwamen dorpen als Sondel, Nijemirdum, Oudemirdum en Bakhuizen tot ontwikkeling. Sondel en Nijemirdum zijn gevormd langs een oude landweg en hebben een lintvormige uitleg. Oudemirdum heeft een brink en lijkt daardoor wel een beetje op een esdorp. Op de iets hogere delen van de zandruggen waren de bouwlanden te vinden. Op de nok van de zandruggen is in latere tijden meestal bos aangeplant. Dit geeft Gaasterland een boomrijk en deels besloten karakter.

Het kleine gaastdorp Mirns ligt vlakbij de IJsselmeerkust. Ten zuiden van het dorp is de Mirnserklif te vinden. Voor de aanleg van de Afsluitdijk maakte deze klif nog onderdeel uit van de Zuiderzeekust. Door golfslag zijn delen van de kust weggeslagen en tot kliffen gevormd. De Rode Klif en de Oudemirdumerklif zijn twee andere kliffen in Gaasterland.

Verder naar het noordwesten toe zijn ook nog een aantal andere gaastdorpen te vinden. Het gaat hier om Hemelum, Warns en Koudum. Het aanwezige lokale reliëf is belangrijk geweest voor de historische ontwikkeling van deze dorpen. De akkergronden en huizen lagen hoog en droog. Het omringende landschap werd vooral benut als wei- en hooiland. De dorpsuitleg is hier grotendeels bepaald door de vorm van de gestuwde zandruggen. Zo is Warns gelegen op een vrij smalle zandrug. De historische dorpsstructuur was dan ook meer langgerekt, terwijl in Koudum al veel eerder zoiets als een dorpskern aanwezig was.

Gerelateerde dorpen en steden:

Bakhuizen

Gaast

Harich

Hemelum

Koudum

Mirns

Nijemirdum

Oudemirdum

Rijs

Ruigahuizen