Waddendorp

Inleiding

De Waddeneilanden vormen een wereld op zich. Ieder eiland heeft ook zo zijn eigen karakter. De dorpen op de verschillende eilanden zijn daarom lastig over één kam te scheren. Toch zijn er gedeelde kenmerken. De belangrijkste gemene deler is misschien wel dat de dorpen zich hebben ontwikkeld in een dynamisch waddenlandschap. Wadgeulen verzandden en kregen een nieuwe loop en wind en golfstromen verplaatsten grote hoeveelheden sediment. Door dit dynamische karakter ‘wandelden’ de eilanden steeds verder oostwaarts. Dit proces is al eeuwenoud en duurt nog steeds voort. Het leven met deze dynamiek typeert de Waddencultuur.

Ontstaan

Permanente bewoning op de Friese Waddeneilanden startte in de middeleeuwen. De ontstaanslocatie was meestal een natuurlijke hoogte zoals een voormalige strandwal. Die oude strandwallen lagen vaak binnen kweldereilandjes die van elkaar gescheiden werden door slenken. Ten noorden van de kweldereilandjes lagen de duinen en in het zuiden begon het wad.

Om de dorpen en het cultuurland te beschermen tegen vloedstromen werden polderdijkjes om de kweldereilanden aangelegd. In de slenken kwamen binnendijken te liggen die de verschillende polders met elkaar verbonden. In de loop van de tijd zijn een aantal Waddendorpen alsnog van de kaart verdwenen, bijvoorbeeld doordat ze door de zee zijn verzwolgen. Een paar van die dorpen lagen zelfs op een terp.

De akkergronden waren vaak vlakbij het dorp te vinden. De rest van de dorpspolder werd met name als wei- en hooiland benut. Buitendijks waren ook nog zogeheten grieën aanwezig. Dit waren de gemeenschappelijke kweldergronden waar het vee kon grazen. Ook in de duinen kon het vee grazen. Denk in dit verband aan oerol, de mogelijkheid voor het vee om zo’n beetje overal op het eiland te foerageren.

Diverse soorten Waddendorpen

Op Terschelling ontwikkelden de dorpen zich met name langs een weg. De uitleg van deze dorpen was lintvormig. Het gaat hier dus hoofdzakelijk om wegdorpen. Deze dorpen vertonen qua historisch-geografische opbouw enige gelijkenissen met Noord- en Zuid-Hollandse geestdorpen. Door de directe verbinding met zee heeft West-Terschelling een eigenstandige ontwikkeling ondergaan. De aanwezigheid van een haven speelde een belangrijke rol. West-Terschelling wordt soms ook wel als vlek aangemerkt.

Op Ameland zijn de dorpen van oudsher meer komvormig. Er lag een vrij groot areaal aan bouwland rond de dorpen. Ze hebben daarmee iets weg van een esdorp, maar de aanwezigheid van typische essen is nooit aangetoond. Grote delen van de dorpspolders bestonden tot aan het begin van de 20e eeuw uit vele hooilandjes. Het is niet voor niets dat hier de eerste ruilverkavelingen van Nederland zijn uitgevoerd.


Vlieland en Schiermonnikoog zijn nooit dorpenrijke eilanden geweest. Het voormalige West-Vlieland is aan het begin van de 18e eeuw weggespoeld. Oost-Vlieland is het enige overgebleven dorp op het eiland. De bebouwing was hier lange tijd uitsluitend langs de oude dorpsweg te vinden, maar heeft zich in de afgelopen eeuwen daarbuiten uitgebreid. Niet alleen Vlieland heeft een weggespoeld dorp. Ook Schiermonnikoog. Toen het oorspronkelijke dorp aan de westzijde in zee dreigde te verdwijnen zijn er plannen gemaakt voor de Streken van Schiermonnikoog; stedenbouw ‘avant la lettre’. Het dorp heeft dan ook niet de typische lintvormige uitleg van een wegdorp.

Gerelateerde dorpen en steden:

Baaiduinen

Ballum

Buren

Formerum

Hollum

Hoorn

Landerum

Lies

Midsland

Nes (Ameland)